गीत जन्मले काव्यामधुनी

आजपर्यंत गाण्यांवर जे लेख लिहिले ते सहज चाळताना लक्षात आलं की सगळे हिंदी चित्रपट संगीतावर लिहिले. असं कसं झालं? मराठी गाण्यांवरचं प्रेम खरं तर हिंदी गाण्यांपेक्षा जुनं! गदिमा, शांताबाई शेळके, पाडगांवकर, जगदीश खेबुडकर, पी. सांवळाराम या आणि अशा अनेक कवींच्या रचनांमधूनच लहानपण, तारुण्य, आता मध्यमवय सगळं उमजायला मदत झाली. आयुष्यातले सगळे बरे-वाईट अनुभव माझ्या वाट्याला येण्यापुर्वीच त्यांना या गीतकारांनी कागदावर मांडले. या एकेका गीतकारावर एक लेख लिहून पुरणार नाही इतकं अफाट आणि दर्जेदार काम त्यांनी करुन ठेवलं आहे. पण तरी मराठी गाण्यांवर काहीच लिहू नये मी?

माझ्या पीढीच्या लहान मुलांची भाषेशी अोळख झाली तशीच माझीही 'इथे इथे बस रे मोरा' ने झाली, पुढे बालवाडीत (तेव्हा प्ले ग्रुप, के.जी. मॉंटेसरी वगैरेचं फॅड नव्हतं) 'मनीमाऊचं बाळ किती गोरं गोरं पान' किंवा 'आंबा पिकतो, रस गळतो, कोकणचा राजा झिम्मा खेळतो', मग पुढे घरातल्या रेडिअोवर वाजणारी 'नाच रे मोरा आंब्याच्या वनात' आणि 'झुकुझुकु झुकुझुकु आगीनगाडी धुरांच्या रेषा हवेत काढी' ही आणि अशी गाणी यावर माझं लहानपण पोसलं. त्यातूनच पुढे कवितांची आवड निर्माण झाली, इतकी की शाळेचं वर्षं सुरु व्हायच्या आधी पुस्तकं आणली की मराठीच्या पुस्तकाला कव्हर घालेपर्यंतही धीर नसायचा! आधी त्यातल्या कविता वाचून काढायच्या! अभियांत्रिकी महाविद्यालयात जाऊनही किंवा नंतर कितीतरी वर्षं संगणक क्षेत्रात काम करुनही ते प्रेम, आकर्षण आजतागायत कमी झालेलं नाही.

मैं तवायफ़ हूँ, मुजरा करुँगी

नगरवधू, देवदासी, तवायफ़ - काल आणि संस्कृती कोणतीही असो; वेगवेगळ्या नावानी या स्त्रिया समाजाचे (म्हणजे मुख्यतः पुरुषांचे) रंजन करत आल्या. या सगळ्या स्त्रियांचं खरं काम खरोखरच रंजन करणे इतकेच अपेक्षित होते, कारण या सगळ्या चित्रकला, नृत्य, गायन, काव्य, संभाषण या आणि अशा कलांचा अभ्यास असलेल्या. तेच त्यांचं उपजिविकेचं साधन. पण दुर्दैवाने त्यांचं नाव मात्र निगडित झालं ते समाजाने आणि परिस्थितीने त्यांच्यावर लादलेल्या दुसऱ्याच एका गोष्टीशी! त्यांच्यातले हे गुण जणू समाधान करायला अपुरे पडल्यासारखे त्यांच्यावर भलतेच काम लादले गेले आणि नगरवधू, देवदासी, तवायफ़ हे सगळे शब्द वेश्याव्यवसायाशी जोडले गेले. साधारणपणे चित्रपट हे सामाजिक जीवनाचा आरसा असतात, त्यामुळे हिंदी चित्रपटातली 'तवायफ़' ही नृत्य-गान (क्वचित काव्य) निपुण असली तरी मुख्यतः आपल्यासमोर येते वेश्येच्या स्वरुपातच. काही अपवाद वगळता हिंदी चित्रपट गाण्यांशिवाय पुढे सरकतच नाही आणि कधी कधी ते शब्द या तवायफ़ची कैफियत आपल्यापर्यंत पोहोचवतात. अश्याच काही मुजरा नृत्य-गीतांची ही आठवण...

Black and White

'नील'...  जॉन जवळ-जवळ धावतच नीलच्या अॉफिसमध्ये शिरणार तेवढ्यात त्याला लक्षात आलं की अॉफिसचा दरवाजा अोढून घेतलेला होता. दार उघडून जॉन आत  शिरला आणि क्षणभर त्याला काही सुचेनासं झालं - इतकं की आपण नीलकडे का आलो ते सुद्धा तो विसरायच्या बेतात होता. समोरचं दृश्य पाहून त्याला हसावं की वैतागावं हेही कळेना... अॉफिसमधल्या मोठ्ठ्या मॉनिटर वॉलवर एरवी जेम्स वेब किंवा चंद्रा दुर्बिणीवरुन येणारं चित्र आणि जवळच भल्यामोठ्या व्हाईटबोर्डवर मोठ-मोठी समीकरणं यात हरवलेला नील हे नेहमीचं दृश्य. त्याऐवजी आज त्या वॉलवर मायकेल जॅकसन 'Black or White' च्या तालावर गात-नाचत होता आणि नील त्या गाण्यातल्या मॅकॉले कल्किनला इमिटेट करत होता. गाण्याचा आवाज इतका मोठा होता की नीलला हाक ऐकू आली असती तरच आश्चर्य! जॉननी आधी अॉफिसचं दार परत लावून घेतलं आणि गाणं कुठून ऐकू येतंय याचा शोध घेऊ लागला... पहिल्यांदा त्यानी नीलचा लॅपटॉप बघितला तर त्यावर नेहमीसारखं कामाचंच काहीतरी होतं. इकडे-तिकडे पाहिलं तर चक्क नीलच्या म्युझिक सिस्टीममधून ते कानठळ्या बसवणारं गाणं वाजत होतं. हेही एक आश्चर्यच कारण बहुतेकवेळा त्यातून व्हाईट नॉईज तरी ऐकू यायचा नाहीतर मंद सुरात भारतीय वाद्यसंगीत. जास्त विचार न करता आधी जॉननी ती म्युझिक सिस्टीम बंद केली आणि पाठोपाठ मॉनिटर वॉल. क्षणात सगळं इतकं शांत झालं की जॉननी सुटकेचा निःश्वास सोडला - जेमतेमच, कारण पाठोपाठ नील अोरडलाच 'कोणी बंद केलं गाणं?'