आँखों को निचोड़ा मै ने बहुत, पर कोई आँसू उतरा नहीं

या आधी 'छुपा लो युँ दिल में प्यार मेरा...' या लेखात लताच्या काही घनव्याकुळ गाण्यांचा वेध घ्यायचा प्रयत्न केला होता. पण तशी आणि तितकीच आवडणारी इतकी गाणी लताने गायली आहेत की तो लेख लिहितानाच माहीत होतं की केवळ एका लेखात संपणारं वेड नाही हे. पुर्वी जशी बिनाका गीतमाला असायची तशी लेखमाला लिहिली तरी दोन-चार गाणी राहूनच जातील... त्यामुळे लताच्या आवडत्या गाण्यांवर आणखी काही लेख तरी नक्की लिहायचे असं तेव्हा ठरवूनच टाकलं होतं; पण आपण ठरवलं आणि तसं खरंच घडलं असं किती वेळा घडतं? दरम्यानचा काळ दुसऱ्या एका वेडाने पछाडलं होतं. सध्या ते थोडं मागे पडलंय, तेव्हा म्हटलं या मूळ वेडाकडे जरा परत वळून पहावं.

तुम दिन को अगर रात कहो, रात कहेंगे

काय गंमत आहे पहा! या आधीच्या लेखात मी म्हणाले की मुकेशच्या आवाजातला उपजत दर्द मला भावतो आणि त्यामुळे त्याच्या आवाजातली मन व्याकुळ करणारी गाणी मनात ठाण मांडुन बसतात. तो लेख लिहिताना, ती गाणी एकीकडे गुणगुणताना माझं दुसरं मन मुकेशचीच अगदी दुसऱ्या टोकाची गाणी गुणगुणत होतं - प्रेमाच्या परमोच्च आविष्काराची गाणी! आणि गंमत म्हणजे ही गाणीही म्हणावीत तर मुकेशनीच. एकाच आवाजात पराकोटीचे दुःख आणि तितकेच उत्कट प्रेम या दोन्ही भावना अगदी सार्थपणे व्यक्त करण्याच सामर्थ्य असावं असं फार कमी होतं. पण मुकेशच्या आवाजात ही किमया फारच सहज वाटते. पण नमनाला घडाभर तेल कशाला? आपण वानगीदाखल काही गाणीच बघुया ना...

अपना ही होके सहे दर्द पराये, दर्द पराये...

एकेका आवाजात उपजतच दर्द असतो... त्या आवाजात इतरही अनेक प्रकारची गाणी आपल्याला आवडतात. त्यात त्याच आवाजातली प्रेमगीतं असतात, द्वंद्वगीतं असतात - ती ही छान प्रेमाची, उडत्या चालीची असतात, तशीच विरहाचीही असतात, भजनं असतात, गज़ल असतात, देशभक्तीपर गीतंही असतात. कधी चक्क शास्त्रीय संगीतावर आधारीत गाणंही ऐकायला मिळतं तर बऱ्याच वेळा जीवन-मरणाच्या खेळावर, तत्त्वज्ञानाने भरलेलीही गाणी असतात. थोडक्यात काय, तर कोणत्याही हरहुन्नरी पार्श्वगायकाकडून चोखंदळ श्रोत्याची ज्या अपेक्षा असतात, त्या सगळ्या तो आवाज अगदी समर्थपणे पार पाडतो, ते ही कित्येक दशकं - अगदी शेवटच्या श्वासापर्यंत! पण तरी या सगळ्यांत मनाला स्पर्शून जातो तो त्या आवाजातला उपजत दर्द... मुकेशची गायकी मला सगळ्यांत जास्त भावते ती त्याच्या या दर्दभऱ्या गाण्यांसाठी. तशी मुकेशच्या आवाजात वर म्हटलेली सगळ्या प्रकारची गाणी आहेत, अगदी माझ्या आवडीचीही! पण तरी माझ्या मनाला भिडतो तो त्या आवाजातला दर्दच.